روایتی از شب علم دانشگاه تحصیلات تکمیلی زنجان؛
یک شب پرشور، یک استقبال گرم در یک شب سرد پاییزی/ فرصتی برای گفت‌وگوی علم با مردم
شب علم زنجان چراغ دانشگاه را تا پاسی از شب روشن نگه داشت
به گزارش روابط‌عمومی بنیاد ملی علم ایران (INSF)، رویداد «شب علم» با حضور جمعی از مسئولان، اساتید دانشگاه، پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان به علم پنج‌شنبه شب ۷ آبان‌ماه در دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان برگزار شد.
این مراسم که با هدف ترویج علم و ایجاد ارتباط میان دانشگاه و جامعه برگزار شد، مورد استقبال عموم مردم زنجان قرار گرفت. همچنین تعدادی از پژوهشگران به معرفی دستاوردهای علمی و پژوهشی خود به زبان ساده و قابل فهم برای عامه در حوزه‌های مختلف پرداختند.
پیوند علم و وجدان
در ابتدای مراسم، سعدالله نصیری قیداری رئیس دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان با خواندن ابیاتی از مولانا سخن خود را آغاز کرد و گفت: بهر آن لطفی که حقت بر گزید، کرد بر تو علم لوح کل پدید؛ تا ملائک را معلم آمدی، دائماً با حق مکلم آمدی...
وی با اشاره به جایگاه علم در خلقت انسان و نقش آن در تعالی بشر افزود: علم باعث شد مشتی خاک صعود کند و این موضوع نشان‌دهنده جایگاه علم در زندگی انسان است. این شعر داستان تولد موجودی است که قرار شد با ابزار علم و آگاهی، جهان را بفهمد، در میان خیر و شر دست به انتخاب بزند.
نصیری قیداری با تأکید بر ضرورت حمایت جامعه از دانشگاه‌ها اظهار کرد: باید باور کنیم توسعه کشور از مسیر علم و دانشگاه می‌گذرد. زمانی مردم به این مسیر باور پیدا می‌کنند که جامعه ارزش علم را درک کند و مسئولان و مدیران کشور برای علم هزینه کنند و برای استادان، دانشجویان و ساحت دانشگاه احترام قائل باشند. این موضوع توصیه عالمان و بزرگان دین است.
وی تصریح کرد: جامعه باید پشت دانشگاه و علم باشد. دنیا به ترویج علم بها می‌دهد و علمی که همراه با اخلاق، وجدان و خدمت به بشر باشد زمینه‌ساز توسعه خواهد بود.
رئیس دانشگاه علوم پایه زنجان با خوشامدگویی به مردم و حاضران در این مراسم گفت: بین این دانشگاه و مردم دیواری وجود ندارد و امیدواریم دانشگاه بتواند مأموریت خود را در مسیر خدمت به جامعه انجام دهد و مورد رضایت مردم استان قرار بگیرد.
پای صحبت پایه‌گذار دانشگاه
در ادامه مراسم، ثبوتی بنیان‌گذار دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان گفت: حدود ۲۰۰ سال پیش متوجه شدیم در کشورهای همسایه دور و نزدیک ایران فناوری‌هایی در غرب ظهور کرده است. به دلیل اتفاقاتی که از آن‌ها اطلاع نداشتیم سفیران انگلیس و روسیه به پادشاه ایران می‌گفتند چه کاری انجام دهد و چه کاری انجام ندهد.
وی افزود: ایرانیان متوجه شدند قدرت اروپا به دلیل علوم و فناوری است و به همین دلیل تصمیم گرفتند به علم و فناوری دست پیدا کنند اما هنوز آن‌طور که می‌خواهیم به این مقصود نرسیده‌ایم.
ثبوتی با طرح این پرسش که چرا در دستیابی به این هدف موفق نبوده‌ایم، تأکید کرد: علت را نباید فقط در استادان و دانشجویان جست‌وجو کرد. این جامعه دانشگاهی بخش کوچکی از جامعه است.
وی با اشاره به ویژگی‌های علوم جدید و علوم تجربی توضیح داد: در علوم تجربی ابتدا مشاهده می‌کنیم و داده‌ها را جمع‌آوری و اندازه‌گیری می‌کنیم. سپس تلاش می‌کنیم الگویی را در داده‌ها پیدا کنیم و آن را به قانون تبدیل کنیم و در نهایت نتیجه‌گیری انجام دهیم. این ویژگی علوم تجربی است.
وی ادامه داد: درستی علوم پایه را باید مشاهدات تأیید کنند. درستی قانون نیوتن را خود نیوتن تأیید نمی‌کند بلکه مشاهداتی که براساس قانون نیوتن انجام می‌شود آن را تأیید می‌کند.
ثبوتی با اشاره به جایگاه دانشمندان علوم پایه گفت: هیچ‌کدام از دانشمندان علوم پایه به جایگاه تقدس نمی‌رسند و همیشه انسان‌های معمولی باقی می‌مانند. این از ویژگی‌های دانشگاه علوم پایه است.
وی به روند ورود علوم جدید به کشور اشاره کرد و گفت: حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ سال پیش تلاش کردیم این علوم را از فرانسه، آلمان و انگلیس وارد کنیم. دولت‌ها رفتند و این علوم را خریدند و آوردند و تصور کردیم با این کارها می‌توانیم دانشگاه و فناوری‌هایی مانند آن کشورها داشته باشیم اما چنین اتفاقی نیفتاد؛ زیرا ریزه‌کاری‌ها را نمی‌دانستیم.
وی این موضوع را ناشی از کندی عملکرد کل جامعه دانست و تأکید کرد: این مشکل مربوط به یک طبقه خاص از جامعه نیست که فقط دانشگاهیان را شامل شود.
ثبوتی با بیان اینکه جامعه به‌طور گسترده به دنبال علم‌جویی نیست، گفت: جامعه بیشتر به دنبال این است که علم و فناوری را بخرد و به کشور بیاورد.
وی در ادامه با اشاره به سابقه ۷۰ ساله خود در جامعه دانشگاهی اظهار کرد: دانشگاه‌های امروز ما نسبت به پنج سال پیش بسیار بهتر شده‌اند و با دنیا آشناتر هستند. با وجود همه محدودیت‌ها توانسته‌اند از امکانات موجود در دنیا بهتر استفاده کنند. دانشگاه‌های پنج سال پیش نیز نسبت به ۱۰ سال قبل از آن بهتر بودند اما برای پیشرفت بیشتر باید برنامه‌ریزی، سیاست‌گذاری و سرمایه‌گذاری‌های بهتری انجام شود.
پیشکسوت علم با تأکید بر اینکه بازدارندگی علم را پیش نمی‌برد، خاطرنشان کرد: افراد معمولی جامعه باید فرصت داشته باشند کار خود را آن‌طور که دوست دارند انجام دهند. فردی که دائماً تحت نظارت و کنترل قرار دارد ضعیف و ناتوان می‌شود و نباید از چنین فردی انتظار پژوهش داشت.
گشودن باب گفت‌وگو با مردم در شب علم
محمدرضا هرمزی‌نژاد رئیس بنیاد ملی علم ایران نیز با اشاره به سابقه برگزاری برنامه‌های ارتباط دانشگاه با مردم در زنجان اظهار کرد: پروفسور ثبوتی سال‌ها پیش فرهنگی را در این دانشگاه پایه‌گذاری کرد و از قدیم تابلویی در اینجا نصب شده بود که روی آن نوشته شده بود «از دانشگاه فرزندان خود دیدن کنید». ما در بنیاد ملی علم ایران نیز همین فرهنگ را با برگزاری رویداد شب علم در سراسر ایران ترویج می‌کنیم.
هرمزی‌نژاد افزود: تلاش ما این است که در دانشگاه‌ها را باز کنیم و باب گفت‌وگو با مردم را بگشاییم. خوشبختانه این فرهنگ در زنجان جا افتاده است.
وی با اشاره به هدف برگزاری رویداد شب علم گفت: شب علم فرصتی است تا افراد تأثیرگذار و دست‌اندرکاران دانشگاه برای مردم توضیح دهند که چگونه می‌توانند در پیشبرد علم اثرگذار باشند.
تندیس زرین علم در دستان نصیری قیداری
در بخش دیگری از این مراسم، هرمزی‌نژاد رئیس بنیاد ملی علم ایران تندیس طلایی علم بنیاد را به پاس زحمات و خدمات نصیری قیداری به وی اهدا کرد.
همچنین در بخش دیگری از مراسم با توجه به جایگاه صنایع دستی زنجان«شهر ملیله و مس»، نصیری قیداری قاب ملیله‌ای را به همراه لوح سپاس و به نمایندگی از هنر صنایع دستی مردم زنجان به هرمزی‌نژاد تقدیم کرد.
یوسفی‌اصل رئیس اتاق بازرگانی زنجان نیز صنایع دستی و چاقوی زنجان را به هرمزی‌نژاد و ثبوتی اهدا کرد.
قانون سوم نیوتن را فراموش کنید!
یوسفی‌اصل رئیس اتاق بازرگانی زنجان نیز در مراسم شب علم زنجان به سخنرانی پرداخت و گفت: از حضور در دانشگاه تحصیلات تکمیلی خوشحالم و افتخار شاگردی ثبوتی را در کار و زندگی دارم.
وی افزود: پروفسور ثبوتی و همکارانش با تأسیس این دانشگاه کارهای بزرگی برای شهر زنجان انجام داده‌اند.
یوسفی‌اصل با اشاره به قانون سوم نیوتن و ضرورت توجه به رابطه میان صنعت و دانشگاه اظهار کرد: قانون سوم نیوتن می‌گوید هر عملی را عکس‌العملی است در خلاف جهت و مساوی با آن. می‌خواهم از این منظر نگاهی به صنعت و اقتصاد داشته باشم.
وی ادامه داد: صنعتگران ما به این قانون بسیار پایبند هستند و می‌پرسند در قبال هزینه‌ای که برای دانشگاه می‌کنیم چه خروجی‌ای دریافت کرده‌ایم. پژوهشگران در مقابل معتقدند نباید به حوزه پژوهش نگاه بده‌بستانی داشت.
رئیس اتاق بازرگانی زنجان با اشاره به درخواست دانشگاه از صنعتگران برای صبوری بیشتر گفت: ما باید به صنعت یاد بدهیم که همه‌چیز را با قانون سوم نیوتن نسنجد. این دو دنیای متفاوت هستند و ما در اتاق بازرگانی تلاش می‌کنیم آن‌ها را به یکدیگر نزدیک کنیم.
وی با تأکید بر ضرورت ارتباط میان آموزش و تجربه افزود: همان‌قدر که نیاز داریم دانش‌آموزان از علم تغذیه کنند به همان اندازه نیاز داریم دانشجویان و دانش‌آموزان در حوزه تجربه نیز تغذیه شوند.
یوسفی‌اصل ابراز امیدواری کرد درهای صنایع استان زنجان نیز مانند دانشگاه تحصیلات تکمیلی به روی دانش‌آموزان و دانشجویان استان باز شود تا آن‌ها فرصت کسب تجربه در محیط‌های صنعتی را داشته باشند.
روش‌های جدید ترکیبی، کلید درمان سرطان
در بخش دیگر برنامه، سخنرانی‌های تعاملی با سخنرانی مریم روحانی با موضوع «امیدهای تازه در درمان سرطان پستان با روش‌های ترکیبی» آغاز شد.
روحانی گفت: سرطان یکی از اصلی‌ترین دلایل از دست رفتن جان انسان‌ها در سراسر جهان است و سرطان پستان فراگیرترین و خطرناک‌ترین نوع سرطان در زنان ایران و جهان به شمار می‌آید.
وی با اشاره به روش‌های رایج درمان سرطان پستان شامل جراحی، پرتودرمانی و شیمی‌درمانی اظهار کرد: این روش‌ها همیشه موفقیت‌آمیز نیستند و گاهی سلول‌های سرطانی در برابر پرتوها و داروها مقاومت می‌کنند. سلول‌های باقی‌مانده نیز می‌توانند باعث بازگشت دوباره بیماری شوند. از سوی دیگر بیماران ناچارند عوارض جانبی سنگین این درمان‌ها را تحمل کنند.
روحانی با معرفی روش درمان ترکیبی افزود: در این روش در کنار پرتوها یا داروهای شیمیایی معمول از یک ماده کمکی استفاده می‌شود تا سلول‌های سرطانی در برابر درمان اصلی ضعیف شوند و مقاومت خود را از دست بدهند. به این ترتیب می‌توان با مقدار کمتری از دارو یا پرتوهای ضعیف‌تر به از بین بردن سلول‌های سرطانی کمک کرد.
وی ادامه داد: در این پژوهش با بررسی دلایل مقاومت سلول‌های سرطانی به دنبال شناسایی مواد کمکی هستیم. تاکنون چندین ترکیب دارویی و طبیعی جدید شناسایی شده‌اند که استفاده از آن‌ها در کنار درمان‌های رایج می‌تواند اثربخشی پرتودرمانی و شیمی‌درمانی را در سلول‌های سرطان پستان افزایش دهد. این دستاورد می‌تواند به کاهش عوارض جانبی بیماران، افزایش اثربخشی درمان و جلوگیری از بازگشت دوباره بیماری کمک کند.
ریاضیات، تکه مهم پازل هوش مصنوعی
سعید کرمی با موضوع «هوش مصنوعی چگونه فکر می‌کند؟ پاسخ در ریاضیات است» به سخنرانی پرداخت و گفت: امروزه ابزارهای هوش مصنوعی در ابعاد مختلف زندگی از گفت‌وگو با مدل‌های زبانی مانند چت‌جی‌پی‌تی و تشخیص چهره در تلفن همراه گرفته تا پیشنهاد خرید در فروشگاه‌های اینترنتی، خودروهای هوشمند و کمک به پزشکان برای تشخیص بیماری‌ها کاربرد دارند.
وی با بیان اینکه موتور محرک هوش مصنوعی ریاضیات است، اظهار کرد: بسیاری تصور می‌کنند راز این فناوری تنها در برنامه‌نویسی پیچیده و قدرت محاسباتی رایانه‌ها نهفته است اما واقعیت این است که ریاضیات نقش اصلی را در این فناوری ایفا می‌کند.
کرمی با اشاره به کاربرد ریاضیات در پردازش اطلاعات توضیح داد: زمانی که رایانه باید میلیون‌ها عدد موجود در یک تصویر را بررسی کند، ریاضیات به کمک آن می‌آید تا بخش‌های مهم را از میان انبوه داده‌ها جدا کند. رایانه‌ها برای این کار از ابزاری به نام ماتریس استفاده می‌کنند که جدولی منظم از اعداد است. با تجزیه این جدول‌ها می‌توان حجم اطلاعات اضافی را کاهش داد و سرعت و دقت سیستم‌های یادگیری ماشین را افزایش داد.
وی افزود: شبکه‌های عصبی که در سامانه‌های هوشمند پیشرفته به کار می‌روند در اصل روشی برای کشف الگوها و روابط ریاضی پنهان در میان داده‌های خام هستند.
این پژوهشگر با تأکید بر اهمیت پژوهش‌های پایه گفت: هدف از طرح این مباحث آموزش فرمول‌های پیچیده ریاضی نیست بلکه می‌خواهیم نشان دهیم فناوری‌های هوشمند بر پایه ریاضیات شکل گرفته‌اند. برای همگام شدن با جهان فناوری و عقب نماندن از مسیر پیشرفت باید از پژوهش‌های بنیادین ریاضی حمایت کنیم.
از انبرک‌های نوری تا شناخت دنیای پنهان سلول‌ها
فائقه حاجی‌زاده به عنوان یکی دیگر از سخنرانان برنامه با موضوع «سفر به ابعاد سلولی با کمک دست‌های نامرئی فیزیک» به سخنرانی پرداخت و گفت: حیات در ابعاد میکروسکوپی دنیایی پویا و شگفت‌انگیز است که با چشم غیرمسلح دیده نمی‌شود اما تمام فرایندهای حیاتی در آن جریان دارد.
وی با اشاره به ابزارهای نوین مبتنی بر نور و صوت اظهار کرد: امروزه می‌توان بدون تماس مستقیم ذرات بسیار کوچک و حتی سلول‌های زنده را جابه‌جا کرد و رفتار آن‌ها را مورد بررسی قرار داد. این ابزارها مانند دست‌های نامرئی عمل می‌کنند و امکان شناخت جهان پنهان درون سلول‌ها را فراهم می‌آورند.
حاجی‌زاده با معرفی دو ابزار انبرک نوری و انبرک صوتی افزود: انبرک نوری با استفاده از تمرکز نور لیزر می‌تواند ذرات بسیار ریز را به دام بیندازد و جابه‌جا کند. این ابزار همچنین به‌عنوان یک نیروسنج میکروسکوپی عمل می‌کند و قادر است نیروهای بسیار ضعیف درون سلول را اندازه‌گیری کند.
وی ادامه داد: انبرک صوتی نیز با استفاده از امواج صوتی سلول‌ها را بدون تماس هدایت و دسته‌بندی می‌کند. این ابزارها امکان بررسی نمونه‌های زنده و حساس را با کمترین آسیب فراهم می‌کنند و به ما اجازه می‌دهند ویژگی‌های مکانیکی سلول از جمله میزان نرمی و سفتی و نحوه تغییر شکل آن در برابر فشار را بسنجیم.
این پژوهشگر با اشاره به اهمیت بررسی ویژگی‌های مکانیکی سلول‌ها گفت: تغییر در میزان سفتی یا انعطاف‌پذیری سلول‌ها می‌تواند از نشانه‌های مهم بروز بیماری‌هایی مانند سرطان یا نحوه واکنش بدن به داروهای مختلف باشد. استفاده از انبرک‌های نوری و صوتی مسیر شناخت دقیق‌تر رفتار سلول‌ها، تشخیص زودهنگام بیماری‌ها و طراحی درمان‌های نوین را هموار می‌کند.
ویروس‌ها و مشکل همیشگی همه‌گیری!
حمید هادی علیجانوند با موضوع «کلیدهای پنهان ویروس‌ها؛ پیش‌بینی همه‌گیری پیش از وقوع» سخنان خود را شروع کرد و گفت: اواخر دی‌ماه سال ۱۳۹۸ با ظهور ویروسی جدید و ناشناخته روبه‌رو شدیم که سرعت انتقال و شدت بیماری‌زایی آن جامعه بشری را غافلگیر کرد و کرونا به شهرهای مختلف کشور نیز گسترش یافت.
وی با اشاره به موج‌های سالانه آنفلوانزا به‌ویژه در مدارس اظهار کرد: این پرسش مطرح است که آیا می‌توان ظهور یک ویروس جدید یا تغییر رفتار یک ویروس قدیمی را پیش از وقوع پیش‌بینی کرد تا فرصت کافی برای جلوگیری از گسترش بیماری و طراحی راهکارهای مقابله با آن وجود داشته باشد؟
هادی علیجانوند با معرفی پژوهش‌های انجام‌شده در این زمینه افزود: برای پاسخ به این نیاز در حال توسعه روش‌های محاسباتی پیشرفته هستیم. هدف این پژوهش شناخت کلیدهایی است که ویروس‌ها با استفاده از آن‌ها و دور از چشم سیستم دفاعی بدن، وارد سلول‌های انسانی می‌شوند.
وی ادامه داد: نتایج مطالعات ما توانست سرعت هجوم ویروس کرونا به اقوام مختلف ایرانی را پیش از همه‌گیری سراسری با موفقیت پیش‌بینی کند. همچنین توانستیم زمان دقیق موج‌های همه‌گیری انواع نوظهور آنفلوانزا در ایران را تخمین بزنیم.
این پژوهشگر با تأکید بر اهمیت نتایج این مطالعات گفت: پیش‌بینی‌ها مانند یک سیستم هشدار زودهنگام عمل می‌کنند و فرصت مناسبی در اختیار سیستم بهداشتی و درمانی قرار می‌دهند تا پیش از وقوع بحران برای جلوگیری از آسیب‌های ناشی از همه‌گیری‌های آینده اقدام کند.
وقتی دیگر دود، باد و هوا نمی‌شود!
در ادامه فهیمه ورمقانی با موضوع «نفس تازه‌ای برای زمین؛ تبدیل دود کارخانه‌ها به انرژی» به سخنرانی پرداخت و گفت: گازهای گلخانه‌ای به‌ویژه کربن‌دی‌اکسید همواره به‌عنوان آلاینده‌هایی دیده شده‌اند که پاک‌سازی و رهایی از آن‌ها هزینه زیادی دارد اما می‌توان به جای صرف هزینه‌های سنگین برای پاک‌سازی هوا، از این آلاینده‌ها به‌عنوان مواد خام ارزشمند استفاده کرد.
وی با معرفی دستگاه در حال توسعه در این پژوهش اظهار کرد: این دستگاه مانند یک پالایشگاه کوچک یا جاروبرقی هوشمند عمل می‌کند. دود خروجی از کارخانه‌ها وارد دستگاه می‌شود و این سیستم با استفاده از نیروی برق و کاتالیست‌های ویژه پیوندهای اتم‌های کربن و اکسیژن را از یکدیگر جدا می‌کند.
ورمقانی افزود: در ادامه این اتم‌ها به شکلی دوباره کنار هم قرار می‌گیرند که به جای یک گاز مضر، موادی مفید مانند سوخت‌های پاک، الکل‌های صنعتی و مواد باارزش شیمیایی تولید شوند. در این دستگاه الکتروشیمیایی می‌توان واکنش‌ها را کنترل کرد و محصول موردنظر را تولید کرد.
وی با اشاره به ویژگی‌های این فناوری گفت: برخلاف روش‌های قدیمی در این سیستم نیازی به مواد شیمیایی سمی نیست و دستگاه در دمای محیط کار می‌کند. برق موردنیاز آن نیز می‌تواند مستقیماً از منابع پاک مانند پنل‌های خورشیدی یا توربین‌های بادی تأمین شود.
این پژوهشگر خاطرنشان کرد: هدف این پژوهش تبدیل تهدیدهای زیست‌محیطی به فرصت است. این فناوری می‌تواند علاوه بر پاک‌سازی هوا به ایجاد یک صنعت سودآور، تقویت اقتصاد کشور و کاهش آلودگی محیط‌زیست کمک کند.
کلید دنیای رمزها در دست ریاضیات
علی طاهرخانی نیز با موضوع «رمزنگاری و ریاضیات؛ چرا اطلاعات ما امن می‌ماند؟» به سخنرانی پرداخت و گفت: هنگامی که در یک پیام‌رسان برای دوستان خود پیام ارسال می‌کنیم، خرید اینترنتی انجام می‌دهیم یا وارد حساب بانکی خود می‌شویم، اطلاعات حساس ما باید از دسترس دیگر کاربران اینترنت محفوظ بماند.
وی افزود: پاسخ این پرسش در دانشی به نام رمزنگاری نهفته است؛ دانشی که از رمزهای ساده دوران باستان تا سیستم‌های پیچیده عصر هوش مصنوعی همواره از اطلاعات محافظت کرده است. نکته مهم این است که پایه‌ها و ساختار امنیتی رمزنگاری بر مفاهیم ریاضی استوار است.
طاهرخانی با اشاره به کاربرد مسائل پیچیده ریاضی در امنیت اطلاعات اظهار کرد: برخی مسائل ریاضی به اندازه‌ای پیچیده هستند که حل آن‌ها حتی برای قدرتمندترین رایانه‌ها نیز هزاران سال زمان می‌برد. همین مسائل مانند یک قفل دیجیتال عمل می‌کنند و مبنای امنیت بسیاری از سامانه‌های رمزنگاری امروزی هستند.
وی ادامه داد: هدف از این پژوهش معرفی یکی از کاربردی‌ترین جنبه‌های ریاضیات و نشان دادن این موضوع است که ریاضیات تنها مجموعه‌ای از اعداد و معادلات نیست بلکه ابزاری برای حل مسائل حیاتی دنیای امروز و محافظت از امنیت اطلاعات در فضای سایبری است.
وقتی سیم برق روی کاغذ چاپ می‌شود
در ادامه امیر حاتمی با موضوع «آیا می‌شود سیم برق را روی کاغذ چاپ کرد؟ سفری به دنیای جوهرهای رسانا» سخنرانی کرد و گفت: زمانی که از برق و مدارهای الکتریکی صحبت می‌کنیم معمولاً سیم‌های فلزی، بردهای الکترونیکی سخت و دستگاه‌های پیچیده به ذهن می‌رسند اما فناوری جوهرهای رسانا امکان ایجاد مسیر عبور جریان برق روی کاغذ، پلاستیک و حتی پارچه را فراهم کرده است.
وی با توضیح نحوه ساخت این جوهرها اظهار کرد: جوهرهای رسانا از ترکیب ذرات بسیار ریز مواد رسانا مانند نقره یا کربن ساخته می‌شوند. این ذرات در یک مایع مخصوص پخش می‌شوند تا بتوان آن‌ها را با روش‌هایی مشابه چاپگرهای معمولی روی سطح موردنظر قرار داد.
حاتمی افزود: پس از خشک شدن مایع، ذرات رسانا به یکدیگر متصل می‌شوند و مسیر الکتریکی پیوسته‌ای مانند یک سیم برق واقعی ایجاد می‌کنند. این فناوری باعث شده تولید قطعات الکترونیکی از فرایندی پیچیده، سخت و پرهزینه به کاری آسان‌تر و انعطاف‌پذیرتر تبدیل شود.
وی با اشاره به کاربردهای این فناوری گفت: با استفاده از جوهرهای رسانا می‌توان حسگرهای چاپی ظریفی را مستقیماً روی پوست بدن یا لباس طراحی کرد که دمای بدن، ضربان قلب و مواد شیمیایی موجود در عرق را اندازه‌گیری کنند. این قابلیت در ساخت لباس‌های هوشمند و حوزه‌های پزشکی و نظامی کاربرد دارد.
این پژوهشگر ادامه داد: توسعه و تولید جوهرهای رسانا مسیر تازه‌ای برای ساخت ابزارهای الکترونیکی ارزان‌تر، سبک‌تر و هوشمندتر ایجاد می‌کند و می‌تواند در حوزه‌های آموزش، سلامت و صنایع مختلف تحولات زیادی به همراه داشته باشد.
ایمنی شهر دوست داشتنی زنجان را جدی بگیریم
زهره معصومی موضوع «نقشه ایمنی شهر؛ ارزیابی خطر آتش‌سوزی در زنجان» به عنوان موضوع سخنرانی مطرح کرد و گفت: آتش‌سوزی در شهرهای پرجمعیت از حوادثی است که می‌تواند در مدت کوتاهی خسارت‌های جانی و مالی جبران‌ناپذیری به همراه داشته باشد. شناسایی ساختمان‌ها و مناطقی که بیشتر در معرض خطر قرار دارند نقش مهمی در پیشگیری از حوادث و کاهش خسارت‌ها دارد.
وی با معرفی پژوهش انجام‌شده درباره وضعیت خطر آتش‌سوزی در بخشی از شهر زنجان اظهار کرد: در این پژوهش علاوه بر بررسی ساختمان‌های بلند، عوامل مهم دیگری مانند نزدیکی به خطوط انتقال برق، شبکه‌های لوله‌کشی گاز و سایر زیرساخت‌های حساس شهری نیز بررسی شده‌اند.
معصومی افزود: اطلاعات موردنیاز با استفاده از تصاویر هوایی ثبت‌شده توسط پهپادها و بررسی‌های میدانی جمع‌آوری شده است تا وضعیت ایمنی ساختمان‌ها به‌دقت ارزیابی شود. نتیجه این پژوهش تهیه نقشه‌ای جامع از میزان خطر آتش‌سوزی است که مناطق و ساختمان‌های نیازمند توجه بیشتر و اقدامات پیشگیرانه فوری را مشخص می‌کند.
وی ادامه داد: این نقشه می‌تواند برای مدیران شهری، سازمان آتش‌نشانی و مسئولان مدیریت بحران راهگشا باشد تا تجهیزات و امکانات خود را به شکل بهینه‌تری مستقر کنند.
این پژوهشگر با اشاره به یکی از یافته‌های مهم پژوهش گفت: آموزش و آگاهی شهروندان بیش از هر عامل فیزیکی دیگری در کاهش خطر آتش‌سوزی مؤثر است. آموزش صحیح مردم درباره پیشگیری از آتش‌سوزی و نحوه برخورد با آن می‌تواند به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عوامل دفاعی در برابر این حوادث عمل کند و جان انسان‌های بسیاری را نجات دهد.
نور و نگاه به دنیای سلولی
در ادامه داریوش عبدالله‌پور با موضوع «نگاهی سه‌بعدی به دنیای سلول‌ها با کمک نور» به سخنرانی پرداخت و گفت: سلول‌ها کوچک‌ترین واحدهای سازنده حیات هستند که همواره در حال رشد، حرکت و انجام فرایندهای مختلف‌اند اما بسیاری از این رویدادها از چشم انسان پنهان می‌مانند.
وی با اشاره به محدودیت روش‌های قدیمی تصویربرداری از سلول‌ها اظهار کرد: در گذشته دانشمندان برای مشاهده این دنیای پنهان ناچار بودند نمونه‌های زیستی را به برش‌های نازک تبدیل کنند یا تنها بخش کوچکی از آن‌ها را در قالب تصویری دوبعدی ببینند. اما پیشرفت فناوری نور امکان مشاهده سه‌بعدی سلول‌ها و بافت‌های زنده را فراهم کرده است.
عبدالله‌پور با معرفی میکروسکوپ فلورسانی لایه نوری افزود: در این فناوری به جای تاباندن نور شدید و آسیب‌رسان به کل نمونه، از یک لایه بسیار نازک نور برای تصویربرداری از سلول‌ها استفاده می‌شود. این روش امکان مشاهده ساختار و رفتار سلول‌ها را در یک حجم واقعی و به شکل فیلم زنده در طول زمان فراهم می‌کند.
وی ادامه داد: با استفاده از این ابزار می‌توان مسیر حرکت سلول‌ها، نحوه شکل‌گیری اندام‌ها و تأثیر داروها را در بافت زنده مشاهده کرد.
این پژوهشگر با اشاره به طراحی و توسعه این فناوری در داخل کشور گفت: گروه پژوهشی ما موفق شده است این فناوری پیشرفته را به‌طور کامل در داخل کشور طراحی و توسعه دهد. اکنون از این ابزار برای بررسی دقیق و سه‌بعدی سلول‌های سرطانی و مطالعه پیچیدگی‌های سیستم عصبی استفاده می‌کنیم.
هشدار برای تداخل دارویی با یک سامانه
پروین رزاقی نیز با موضوع «سامانه هوشمند هشدار تداخل دارویی؛ وقتی دو دارو با هم خطرناک می‌شوند» سخنرانی خود را آغاز کرد و گفت: میلیون‌ها نفر در سراسر جهان روزانه بیش از یک دارو مصرف می‌کنند، بدون آنکه بدانند ترکیب هم‌زمان برخی داروها می‌تواند عوارض جانبی پنهان و خطرناکی ایجاد کند.
وی با اشاره به اهمیت شناسایی تداخل‌های دارویی پیش از تجویز اظهار کرد: تداخل دارویی یکی از مهم‌ترین دلایل بستری ناخواسته بیماران در بیمارستان‌هاست. بررسی دستی هزاران ترکیب دارویی ممکن برای انسان تقریباً غیرممکن است و به همین دلیل در این پژوهش سامانه‌ای هوشمند با استفاده از هوش مصنوعی طراحی شده است که عوارض جانبی احتمالی ناشی از مصرف هم‌زمان دو دارو را پیش‌بینی می‌کند.
رزاقی افزود: مدل طراحی‌شده با یادگیری از داده‌های واقعی، الگوی عوارض جانبی ناشی از مصرف هم‌زمان زوج‌داروها را شناسایی می‌کند. در این مرحله از پژوهش تمرکز بر ترکیب دوتایی داروها قرار گرفته است تا ابتدا مدلی دقیق و کارآمد برای ساده‌ترین و پرتکرارترین نوع تداخل دارویی ارائه شود.
وی ادامه داد: در مراحل بعدی قرار است این دامنه به ترکیب‌های پیچیده‌تر و چندگانه نیز گسترش پیدا کند.
این پژوهشگر با اشاره به نتایج به‌دست‌آمده گفت: این سامانه توانسته است دقتی قابل‌قبول خطرات احتمالی مصرف هم‌زمان دو دارو را پیش‌بینی کند و می‌تواند به‌عنوان ابزاری کمکی در تصمیم‌گیری پزشکان و داروسازان مورد استفاده قرار گیرد. این دستاورد گام نخست برای ساخت سامانه‌ای جامع‌تر است که در آینده تداخل میان چندین دارو را به‌طور هم‌زمان بررسی خواهد کرد.
کنتورهای هوشمند و هوش مصنوعی در سامانه هوشمند بار صنایع
پهلوانی هم با موضوع «سامانه پاسخگویی هوشمند بار صنایع مبتنی بر هوش مصنوعی و کنتورهای هوشمند» به سخنرانی پرداخت و گفت: شبکه برق باید بتواند نیاز گسترده کارخانه‌های بزرگ را به‌ویژه در روزهای اوج مصرف بدون ایجاد قطعی و خاموشی تأمین کند. خاموشی‌های ناگهانی می‌توانند تولید صنایع را متوقف کنند و خسارت‌های سنگینی به همراه داشته باشند. از سوی دیگر مصرف کنترل‌نشده صنایع نیز ممکن است پایداری شبکه برق شهر را به خطر بیندازد.
وی با معرفی سامانه طراحی‌شده در این پژوهش اظهار کرد: شرکت‌های توزیع برق اطلاعات کنتورهای هوشمند کارخانه‌ها را در فاصله‌های زمانی کوتاه دریافت می‌کنند اما این حجم از داده‌های خام به‌تنهایی کاربردی ندارد. سامانه طراحی‌شده با استفاده از هوش مصنوعی این اطلاعات را در کنار عوامل دیگری مانند دمای هوا، روزهای کاری و تعطیل، برنامه تولید کارخانه و ظرفیت برق اضطراری آن‌ها تحلیل می‌کند.
پهلوانی افزود: هوش مصنوعی با بررسی این اطلاعات الگوی عادی مصرف یا به‌عبارتی اثر انگشت برقی هر کارخانه را یاد می‌گیرد.
وی ادامه داد: این سامانه می‌تواند برای هر کارخانه میزان مصرف عادی برق در هر ساعت و زمان اوج مصرف را مشخص کند. همچنین در زمان کمبود برق پیش‌بینی می‌کند که هر کارخانه چه میزان از بار مصرفی خود را می‌تواند کاهش دهد، این کاهش تا چه مدت امکان‌پذیر است و چه تأثیری بر روند تولید خواهد داشت.
این پژوهشگر با اشاره به دیگر قابلیت‌های سامانه گفت: احتمال همکاری کارخانه با درخواست کاهش بار و همچنین تغییرات غیرعادی مصرف برق نیز توسط این سیستم شناسایی می‌شود. با استفاده از این فناوری به جای قطع ناگهانی برق می‌توان تعاملی هوشمندانه با صنایع ایجاد کرد تا هم روند تولید ادامه پیدا کند و هم پایداری شبکه برق حفظ شود.
پایانی بر یک شب علم دیگر
مراسم شب علم زنجان با سخنرانی پژوهشگران و معرفی مجموعه‌ای از دستاوردهای علمی در حوزه‌های مختلف از جمله پزشکی، هوش مصنوعی، ریاضیات، فیزیک، محیط‌زیست، امنیت اطلاعات، مهندسی برق و ایمنی شهری به پایان رسید. رویدادی که استقبال عموم مردم از پیر و جوان گرفته تا خردسال و دانش‌آموز از حضور در آن راضی بودند .
در این رویداد پژوهشگران تلاش کردند موضوعات تخصصی و نتایج پژوهش‌های خود را با زبانی قابل فهم برای عموم مردم ارائه کنند و زمینه آشنایی بیشتر جامعه با ظرفیت‌های علمی و پژوهشی دانشگاه را فراهم آورند.تلاشی که به‌نظر می‌رسد با لبخند رضایت بازدیدکنندگان، نتیجه مطلوب را به همراه داشت.
