باغ نگارش؛ نگاره هفتم: ادامه ویرایش زبانی (ادبی)؛ رفع حشو
حشو به واژه یا عبارتی گفته می‌شود که در جمله زائد است و حضور آن نقشی در انتقال بهتر معنا ندارد. حذف حشو باعث می‌شود جمله کوتاه و روان‌تر شود.
نکته: حذف حشو لزوماً به معنای نادرست بودن جمله نیست؛ بلکه در بسیاری از موارد، برای بهبود زیبایی، ایجاز و سرعت انتقال معنا در نوشتار پیشنهاد می‌شود.
۱. مترادف‌های بی‌جا
گاهی دو واژه هم‌معنا یا بسیار نزدیک به هم در کنار یکدیگر به کار می‌روند، درحالی‌که استفاده از یکی از آن‌ها برای رساندن معنا کافی است. در چنین مواردی، یکی از واژه‌ها زائد است و بهتر است حذف شود. مثلا:
- به جای «سنگ حجرالاسود»، بگوییم: «حجرالاسود»؛ زیرا «حجر» به معنای سنگ است
- به جای «صعود به بالا»، بگوییم: «صعود»
- به جای «بازگشت دوباره»، بگوییم: «بازگشت»
- به جای «همکاری مشترک»، بگوییم: «همکاری»
۲. بررسی ساختار «آنچه را که»
ساختار «آنچه را که» از نظر دستوری می‌تواند درست باشد؛ بااین‌حال در ویرایش زبانی و برای فشرده‌سازی متن، در بسیاری از جمله‌ها می‌توان ساختار کوتاه‌تر «آنچه» را به کار برد.
- به جای «آنچه را که می‌دانم، برای شما بیان می‌کنم»، بگوییم: «آنچه می‌دانم، برای شما بیان می‌کنم.»
در اینجا حذف «را که» هیچ آسیبی به معنا نمی‌زند و جمله روان‌تر می‌شود.
۳. کاربرد دو حرف ربط
در برخی جمله‌ها، استفاده از دو حرف یا عبارت پیونددهنده در کنار یکدیگر در زبان فارسی رایج و پذیرفته است. بااین‌حال در ویرایش ادبی، اگر هدف کوتاه‌تر و فشرده‌تر کردن جمله باشد، می‌توان در صورت امکان یکی از آن‌ها را حذف کرد. البته در متون ادبی یا برای تأکید شدید بر تضاد، استفاده از هر دو (مانند اگرچه… اما…) پذیرفته شده است.»
- به جای «اگرچه داناست، اما ثروت ندارد»، بگوییم: «اگرچه داناست، ثروت ندارد.»
- به جای «هرچند خسته بود، ولی به کارش ادامه داد»، بگوییم: «هرچند خسته بود، به کارش ادامه داد.»
- به جای «چون هوا بارانی بود، لذا از خانه خارج نشد»، بگوییم: «چون هوا بارانی بود، از خانه خارج نشد.»
- به جای «ازآنجاکه بیمار بود، بنابراین در جلسه حاضر نشد»، بگوییم: «ازآنجاکه بیمار بود، در جلسه حاضر نشد.»
- به جای «با آنکه فرصت کمی داشت، بااین‌همه کار را به پایان رساند»، بگوییم: «با آنکه فرصت کمی داشت، کار را به پایان رساند.»
نکتهٔ بسیار مهم:
ترکیب دوجزئی «نه‌تنها... بلکه...» با موارد بالا تفاوت دارد و یک ساختار پیوندی استاندارد در زبان فارسی است. این ساختار برای ایجاد ارتباط میان دو بخش جمله به کار می‌رود؛ بنابراین، حذف یکی از اجزای آن معمولاً توصیه نمی‌شود.
مثال: «او نه‌تنها قهرمان شد، بلکه رکورد را هم شکست.»
در این جمله، ساختار «نه‌تنها... بلکه...» رابطهٔ میان دو گزاره را به‌خوبی نشان می‌دهد و حذف یکی از اجزا می‌تواند ساختار معنایی جمله را تغییر دهد.