سنجش اثربخشی مناطق تحت حفاظت در کاهش تعارض انسان و گوشتخواران بزرگ‌جثه

به گزارش روابط‌عمومی بنیاد ملی علم ایران (INSF)، افزایش جمعیت انسانی و گسترش مناطق سکونت و فعالیت‌های اقتصادی در مجاورت زیستگاه‌های طبیعی موجب رشد فزاینده‌ی تعارضات میان انسان و گوشتخواران بزرگ‌جثه شده است. این مسئله یکی از چالش‌های اصلی مدیریت مناطق تحت حفاظت در ایران و جهان محسوب می‌شود.

در همین راستا، زهرا ابراهیمی‌منفرد فارغ‌التحصیل دکتری در دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان با راهنمایی سیدحامد میرکریمی، در رساله‌ای با عنوان «سنجش اثربخشی مناطق تحت حفاظت در ارتباط با تعارض انسان و گوشتخواران بزرگ‌جثه با رویکرد ‌اقتصادی‌‌اجتماعی (منطقه مورد مطالعه: پارک ملی گلستان)» به بررسی دقیق این مسئله از دیدگاه چندبعدی پرداخته است.

ابراهیمی‌منفرد در توضیح پژوهش خود گفت: با رشد مداوم جمعیت و توسعه قلمرو انسانی، مرزها میان انسان و حیات‌وحش به‌طور روزافزون تنگ‌تر شده است و اشتراک فضا و منابع، به تعارضاتی قابل توجه منجر شده است. مدیریت مؤثر مناطق حفاظت‌شده باید علاوه بر حفظ ارزش‌های طبیعی و تنوع زیستی، برای کاهش این تقابل‌ها و ارتقای همزیستی پایدار بین انسان و گونه‌های حیات‌وحش برنامه‌ریزی کند.

وی افزود: در پژوهش حاضر تلاش شده است تا با تعریف مشکلات و چالش‌های تجربه‌شده توسط ذی‌نفعان محلی، شناسایی تلاش‌های صورت‌گرفته برای حل منازعات، بررسی نوع مواجهه با گوشتخواران بزرگ‌جثه و تحلیل نگرش‌ها و روابط اجتماعی در منطقه، تصویری جامع از سازوکار تعارضات و مسیرهای ممکن برای مدیریت آن ارائه شود.

وی افزود: هدف اصلی این تحقیق، سنجش اثربخشی پارک ملی گلستان به‌عنوان یکی از مناطق شاخص تحت حفاظت‌ کشور در بهبود همزیستی انسان و گوشتخواران و ارائه راهکارهای عملی برای کاهش تعارضات بر پایه تحلیل اجتماعی‌اقتصادی‌ است. 

این محقق و پژوهشگر ادامه داد: برخلاف تحقیقات پیشین که عمدتاً بر جنبه‌های بوم‌شناختی، اقلیمی یا مکانی تعارض انسان و حیات‌وحش تمرکز داشتند، این پژوهش برای نخستین‌بار با نگاه اجتماعی‌اقتصادی‌ و تحلیل شبکه روابط ذی‌نفعان به موضوع می‌پردازد. این روش تحلیلی امکان بررسی تأثیر تعاملات اجتماعی، میزان همکاری تعارض منافع و سطح تحمل جوامع محلی در برابر حضور گوشتخواران را فراهم می‌کند.

ابراهیمی‌منفرد در ادامه به جنبه‌های نگرشی پنهان اشاره کرد که در بسیاری از مطالعات نادیده گرفته شده‌اند، از جمله عدم تحمل جوامع انسانی نسبت به حضور گونه‌های بزرگ‌جثه و اثر نگرش و باور محلی در شکل‌گیری و تداوم تعارضات.

وی تأکید کرد: شناخت این جنبه‌های انسانی و اجتماعی می‌تواند همان‌قدر در کاهش تعارض مؤثر باشد که اقدامات حفاظتی فیزیکی یا محیط‌زیستی.

ابراهیمی‌منفرد درباره اهمیت پژوهش توضیح داد: این تحقیق با محور قرار دادن تعامل بین انسان و حیات‌وحش در چارچوب ‌اقتصادی‌‌اجتماعی، می‌تواند الگوی نوینی برای سیاست‌گذاری‌های حفاظتی ارائه کند؛ مدلی که نه‌تنها به حفاظت از گوشتخواران ارزشمند پارک ملی گلستان کمک می‌کند، بلکه با مشارکت فعال جوامع محلی، زمینه همزیستی پایدار و کاهش تعارضات انسان و حیات وحش را فراهم می‌آورد.

وی در پایان خاطرنشان کرد: استفاده از تحلیل شبکه اجتماعی برای بررسی روابط ذی‌نفعان، شناخت دقیق‌تر عوامل بروز تعارض و ارائه راهکارهای مبتنی بر تعامل اجتماعی، می‌تواند به طراحی راهبردهای مؤثرتر حفاظتی و توسعه همبستگی میان جوامع انسانی و حیات‌وحش بینجامد.