جهش برای بازگشت به مدار مرجعیت علم/از افت تولید علم تا طراحی جهش علمی در بنیاد ملی علم ایران
به گزارش روابط‌عمومی بنیاد ملی علم ایران (INSF)، جلسه اول معرفی برنامه «جهش» امروز ۸ بهمن‌ماه با حضور رؤسا و معاونان پژوهشی ۱۱ دانشگاه برتر کشور در حوزه تولید برونداد‌های پژوهشی، در سالن کنفرانس معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری برگزار شد.
این نشست با حضور محمدرضا هرمزی‌نژاد رئیس بنیاد ملی علم ایران و علی جعفریان دهکردی معاون برنامه‌ریزی راهبردی و جعفر رازقی معاون پژوهشی بنیاد برگزار شد.
در این جلسه، اهداف، رویکرد‌ها و چارچوب‌های اجرایی برنامه «جهش» با هدف ارتقای کیفیت، اثربخشی و مرجعیت پژوهش‌های دانشگاهی کشور تشریح و ابعاد اجرایی این برنامه برای مدیران پژوهشی دانشگاه‌های منتخب تبیین شد. محمدرضا هرمزی‌نژاد، رئیس بنیاد ملی علم ایران، در ابتدای این برنامه با اشاره به روند تولید علم در کشور طی دهه‌های گذشته، نسبت به کاهش محسوس برونداد‌های علمی ایران در سال‌های اخیر هشدار داد. وی گفت: در بیست‌سال نخست پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تولیدات علمی کشور با شتاب قابل توجهی رشد کرده است اما در بیست سال دوم، رشد به اندازه بیست سال اول نبوده است و در چهار تا پنج سال اخیر، شاهد روند کاهشی در تعداد انتشارات علمی هستیم؛ روندی که از منظر آینده علمی کشور نگران‌کننده است.
وی با اشاره به جایگاه ایران در رتبه‌بندی‌های بین‌المللی افزود: ایران تا پایان سال ۲۰۲۴ در جایگاه هفدهم جهانی قرار داشته است، اما با توجه به رشد پرشتاب کشور‌هایی مانند عربستان و اندونزی، احتمال تنزل جایگاه ایران در سال ۲۰۲۵ وجود دارد. به گفته رئیس بنیاد ملی علم ایران، ایران در سال‌های گذشته توانسته است رتبه‌های سیزدهم و پانزدهم تولید علم را نیز از آن خود کند. در حال حاضر در میان کشور‌های جهان اسلام، ایران رتبه دوم را دارد، درحالی‌که ترکیه در رتبه نخست قرار گرفته و کشور‌های عربستان و اندونزی در رتبه‌های سوم و چهارم قرار دارند.
روند نزولی در حوزه‌های اصلی علم کشور
هرمزی‌نژاد با اشاره به ترکیب حوزه‌های علمی کشور اظهار کرد: بیشترین سهم برونداد‌های پژوهشی ایران مربوط به حوزه‌های پزشکی، مهندسی، شیمی، علوم مواد، فیزیک و نجوم، علوم کامپیوتر، علوم بیولوژی و کشاورزی، ریاضیات، بیوشیمی، ژنتیک و زیست‌شناسی است، اما آمار‌ها نشان می‌دهد که از سال ۲۰۲۱ تاکنون، در اغلب این حوزه‌ها روند کاهشی در تولیدات علمی داشته‌ایم. وی افزود: بررسی داده‌ها در بازه ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ نشان می‌دهد حوزه‌هایی که حدود ۷۵ درصد برونداد‌های علمی کشور را تشکیل می‌دهند، همگی با روند نزولی مواجه بوده‌اند.
آغاز برنامه «جهش» برای ارتقای جایگاه علمی دانشگاه‌ها
رئیس بنیاد ملی علم ایران در ادامه از آغاز برنامه «جهش» با هدف جریان‌سازی، هدایت و شتاب‌دهی به تولید برونداد‌های علمی باکیفیت خبر داد و گفت: این برنامه با دستور حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، آغاز شده و محوریت اجرای آن به بنیاد ملی علم ایران سپرده شده است. برای این برنامه بودجه‌ای معادل یک همت تخصیص یافته و پیش‌بینی می‌شود این اعتبار در سال‌های آینده نیز افزایش یابد.
وی افزود: برنامه جهش با تمرکز بر ارتقای جایگاه دانشگاه‌ها در نظام‌های معتبر رتبه‌بندی طراحی شده و هدف آن افزایش تولیدات علمی با کیفیت و نه صرفاً افزایش کمی مقالات است.
انتخاب دانشگاه‌های مشمول حمایت بر اساس رتبه‌بندی‌های معتبر
هرمزی‌نژاد درباره گام نخست اجرای برنامه «جهش» توضیح داد: برای انتخاب دانشگاه‌های مشمول حمایت، نظام‌های رتبه‌بندی‌ای مبنا قرار گرفت که تمامی بازیگران تولید علم کشور، اعم از دانشگاه‌های وابسته به وزارت علوم و وزارت بهداشت را پوشش می‌دهند. در این مسیر، رتبه‌بندی‌های جهان اسلام (ISC)، کیو اس ۲۰۲۶، تایمز ۲۰۲۶، شانگ‌های ۲۰۲۵ و نیچر ایندکس مورد بررسی قرار گرفت.
وی ادامه داد: بررسی داده‌های رتبه‌بندی جهان اسلام در بازه سه‌ساله ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ نشان داد که حدود ۸۰ درصد مقالات علمی کشور توسط ۲۰ دانشگاه نخست تولید می‌شود. بر همین اساس و با مشورت معاونان پژوهشی وزارت علوم و وزارت بهداشت، این ۲۰ دانشگاه به‌عنوان دانشگاه‌های مشمول حمایت انتخاب شدند.
دانشگاه‌های تهران، صنعتی شریف، تربیت مدرس، صنعتی امیرکبیر، علم و صنعت، شهید بهشتی، خواجه نصیرالدین طوسی، صنعتی اصفهان، شیراز، فردوسی مشهد، تبریز ذیل وزارت علوم و دانشگاه‌های علوم پزشکی شهید بهشتی، علوم پزشکی تهران، علوم پزشکی ایران، علوم پزشکی تبریز، علوم پزشکی شیراز، علوم پزشکی اصفهان، علوم پزشکی کرمان،علوم پزشکی کرمانشاه و علوم پزشکی مشهد ذیل وزارت بهداشت برای برنامه جهش علمی انتخاب شدند.
تعیین شاخص‌های رشد علمی و طراحی سازوکار نظارت
رئیس بنیاد ملی علم ایران گفت: در گام دوم، شاخص‌های رشد علمی دانشگاه‌ها با تطابق با اسناد بالادستی و نقشه جامع علمی کشور طراحی شده است. دانشگاه‌ها موظف خواهند بود در قالب پروپوزال برنامه پیشنهادی خود، شاخص‌های متناسب با مأموریت و ظرفیت‌هایشان را انتخاب و عملیاتی کنند.
وی افزود: در گام سوم، روش اجرا و نظارت بر برنامه طراحی می‌شود. در همین راستا، داشبوردی برای رصد عملکرد پژوهشی دانشگاه‌ها در حال طراحی است که‌امید می‌رود تا پیش از عید در اختیار رؤسا و معاونان پژوهشی دانشگاه‌ها قرار گیرد و امکان پایش عملکرد دانشگاه‌ها حتی به‌صورت روزانه فراهم شود.
براساس این برنامه، دانشگاه‌های منتخب بعد از دریافت نامه بنیاد علم با مضمون روند اجرای کار، سه هفته فرصت خواهند داشت برنامه اجرایی خود را ارائه دهند و پس از تأیید، ۴۰ درصد از اعتبار مصوب به آن‌ها تخصیص داده می‌شود. نظارت بر اجرای برنامه نیز بر عهده کمیته‌ای با عنوان «کمیته هدایت و نظارت» در بنیاد ملی علم ایران خواهد بود.
جلسه دوم برنامه جهش با حضور دانشگاه‌های علوم پزشکی
در جلسه دوم معرفی برنامه جهش، رؤسا و معاونان پژوهشی دانشگاه‌های علوم پزشکی، حضور داشتند. این نشست با حضور شاهین آخوندزاده، معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، معاونان تحقیقات و فناوری دانشگاه‌های علوم پزشکی تهران، شهید بهشتی، ایران، مشهد، اصفهان، کرمان، تبریز،شیراز و کرمانشاه برگزار شد.
در این جلسه، نمایندگان دانشگاه‌ها بر ضرورت ارتقای زیرساخت‌ها و آزمایشگاه‌ها تأکید کردند و با اشاره به فرسودگی تجهیزات عنوان کردند که برای داشتن تولیدات علمی نافع و به‌روز باید زیرساخت‌ها نیز به‌روز باشد. همچنین استمرار و تداوم برنامه جهش در سال‌های آینده می‌تواند اثرگذاری معناداری داشته باشد.
پیشنهاد‌ها و مطالبات دانشگاه‌ها
از دیگر محور‌های مطرح‌شده در این نشست، توجه ویژه به اساتید جوان، حرکت به سمت پژوهش‌های شبکه‌ای به‌جای فعالیت‌های صرفاً فردی، و تعدیل شاخص‌های ارزیابی با در نظر گرفتن ابعاد کیفی و کمی بود.
برخی نمایندگان دانشگاه‌ها تأکید کردند که توسعه زیرساخت و منابع انسانی باید به‌صورت همزمان دنبال شود و افزایش تعداد پژوهشگران پسادکتری می‌تواند به بهبود قابل توجه خروجی‌های علمی کشور منجر شود. همچنین پیشنهاد شد که از نمایه‌سازی نشریات علمی حمایت شایسته شود تا شاهد جهش محسوس در تعداد و کیفیت مقالات علمی کشور باشیم.
در پاسخ به این موضوع، هرمزی‌نژاد اعلام کرد که تخصیص بودجه حمایتی برای ۲۰ نشریه ایرانی نمایه‌شده در نظر گرفته شده است.
برخی دانشگاه‌ها نیز خواستار آن شدند که اختیار برنامه‌ریزی برای تخصیص اعتبارات در چارچوب شاخص‌های اعلام‌شده بنیاد، به خود دانشگاه‌ها واگذار شود. همچنین پیشنهاد شد فهرستی از تجهیزات کلیدی با مشورت دانشگاه‌ها تهیه و این تجهیزات به‌صورت متمرکز و در قالب یک پلتفرم مشترک در دانشگاه‌های مختلف مستقر شود تا سایر دانشگاه‌ها نیز بتوانند از آن‌ها بهره‌مند شوند.
تمرکز بر پژوهش‌های عمیق، علم نافع و پرداختن به مسائل واقعی کشور از جمله پیشنهادهای نمایندگان دانشگاهی بود.
پاسخ بنیاد ملی علم ایران به پیشنهاد‌ها
هرمزی‌نژاد در پاسخ به این پیشنهاد‌ها تأکید کرد: تخصیص بودجه در برنامه جهش به‌صورت یکسان میان دانشگاه‌ها انجام نمی‌شود و دانشگاه‌هایی که امتیاز بالاتری دارند، از حمایت بیشتری برخوردار خواهند شد.
در ادامه، نمایندگان دانشگاه‌ها ضمن قدردانی از این سرمایه‌گذاری مناسب در حوزه پژوهش، پیشنهاد دادند که شایستگی‌های کلیدی هر دانشگاه شناسایی و سرمایه‌گذاری‌ها به‌صورت تخصصی و هدفمند انجام شود.
دیدگاه دانشگاه‌های علوم پزشکی و جمع‌بندی نهایی
نمایندگان دانشگاه‌های علوم پزشکی نیز بر رفع بروکراسی، تسریع در تخصیص منابع به محققان و تکریم پژوهشگران به‌عنوان عاملی مؤثر در افزایش اعتماد و موفقیت برنامه جهش تأکید کردند. یکی از نمایندگان با اشاره به نبود آزمایشگاه‌های جانوری (Animal Lab) بزرگ و متمرکز در کشور، پیشنهاد داد اعتبارات مشخصی برای ایجاد این مراکز تخصیص یابد تا دانشگاه‌های مختلف بتوانند از آن‌ها استفاده کنند.
هرمزی‌نژاد در پاسخ تصریح کرد که این موضوعات در دستور کار قرار دارد، اما تمرکز اصلی برنامه جهش بر افزایش تولیدات علمی کشور است و سایر مسائل دانشگاه‌ها نیز در ادامه پیگیری خواهد شد.
در پایان، شاهین آخوندزاده، معاون تحقیقات و فناوری وزارت بهداشت، با تأکید بر اینکه حمایت‌های بنیاد ملی علم ایران حمایتی و مکمل است، گفت: این برنامه قرار نیست همه مشکلات دانشگاه‌ها را حل کند، بلکه به‌طور مشخص برای جبران افت شاخص‌های مرجعیت علمی و رتبه‌بندی‌های بین‌المللی طراحی شده و با هدف رشد علمی کشور اجرا می‌شود.
رئیس بنیاد ملی علم ایران نیز در جمع‌بندی نهایی اظهار کرد: باتوجه به این امر که هر دانشگاه برنامه و اکوسیستم پژوهشی خود را دارد، این تزریق بودجه یک‌همتی با هدف تقویت برنامه‌های موجود و شتاب‌دهی به تولید علم در کشور تخصیص یافته است.
