ادبیات، نگهبان دانش بشری/ داستان‌خوانی، پلی میان تخیل و تفکر علمی کودکان
به گزارش روابط‌عمومی بنیاد ملی علم ایران (INSF)، لاله خسروی استادیار دانشکده هنر دانشگاه دامغان در رویداد «شب علم» دانشگاه دامغان که شامگاه شنبه ۳ آبان ماه برگزار شد به سخنرانی پیرامون موضوع کتاب‌های داستانی برای تقویت تفکر علمی کودکان و نوجوانان پرداخت.
داستان و علم؛ درکنار هم برای تربیت ذهن‌های جوان
خسروی گفت: از دیرباز این باور وجود داشته است که ادبیات، به‌ویژه مطالعه داستان، مانعی بر سر واقع‌گرایی در کودکان است و برای تربیت فرزندانی اهل علم باید به سراغ کتاب‌های آموزشی و منابع غیر داستانی رفت.
وی با اشاره به نقش کمرنگ کتابخانه‌ها در مدارس و مراجعه اندک کودکان به کتابخانه‌های عمومی در تعطیلات تابستان، موضوع صحبت خود را بررسی این دیدگاه دانست.
وی افزود: امروز به لطف پیشرفت‌های حوزه تصویربرداری از فعالیت‌های مغزی و گسترش دانش شناختی، دانشمندان علوم اعصاب پذیرفته‌اند که روایت، ابزار ذهن انسان برای درک جهان است. مغز انسان برای فهمیدن و بیان مسائل از روایت بهره می‌برد و تجربه زیسته بشری نیز این حقیقت را تأیید می‌کند؛ چرا که آموزش و انتقال دانش از طریق داستان‌گویی، قدمتی دیرینه دارد.
شیرینی داستان، آغاز عادت به مطالعه
وی ادامه داد: مواجهه با داستان‌ها تجربه‌ای لذت‌بخش است و تجربه‌های شیرین، علاقه‌مندی می‌آفرینند؛ علاقه نیز محرک شکل‌گیری عادات پایدار است. از این رو، داستان‌خوانی می‌تواند یکی از بهترین روش‌ها برای تربیت نسلی اهل مطالعه باشد.
تأثیر داستان بر مغز و رشد شناختی
به گفته این استاد دانشگاه، در ۱۰ سال گذشته پژوهش‌های متعددی درباره تأثیر مثبت مطالعه داستان بر فرآیندهای اجتماعی مغز انجام شده است. این مطالعات نشان می‌دهد که میان موفقیت در مقاطع تحصیلات تکمیلی و توانایی روایت‌خوانی رابطه مستقیمی وجود دارد.
وی تشبیه کرد که مطالعه آثار شاخص ادبیات همچون دستگاه شبیه‌ساز تمرینی خلبانی است که ذهن را برای تاب‌آوری در شرایط پیچیده و مبهم آماده می‌کند. تکرار این مواجهه باعث رشد شناختی و تقویت توانایی دیدن مسائل از زاویه دید دیگران می‌شود. همچنین داستان‌ها با به چالش کشیدن بدیهیات در طرح کشمکش، ظرفیت ذهنی فرد را برای شکستن پیش‌فرض‌ها افزایش می‌دهند.
پیوند میان تخیل و اندیشه علمی
خسروی در ادامه توضیح داد: در اندیشه علمی، انسان با فرضیه‌پردازی و منطق علیت روبه‌روست و تلاش می‌کند مفاهیم پیچیده و انتزاعی را به‌صورت ساده و دقیق توضیح دهد. از آن‌جا که روایت داستان از ابزارهایی چون استعاره و تشبیه بهره می‌گیرد، تمرینی مؤثر برای ذهن در مسیر درک مفاهیم علمی محسوب می‌شود.
به گفته خسروی، تخیل و امکانات زبان در جهان داستان به کودکان اجازه می‌دهد تا فرضیه‌پردازی را تجربه کنند. همچنین داستان‌های تخیلی، به‌ویژه گونه علمی–تخیلی، جهان ممکن‌ها را پیش روی مخاطب باز می‌کنند و زمینه‌ساز طرح پرسش‌های بنیادین می‌شوند.
مرز خیال و واقعیت در ذهن کودک
وی یادآور شد: روان‌شناسان هشدار می‌دهند کودکان زیر پنج‌سال ممکن است داستان‌ها را به‌عنوان واقعیت بپذیرند و مرز میان دنیای واقعی و داستانی را گم کنند. اگرچه استدلال و تفکر استقرایی را می‌توان با داستان آموخت، اما علیت در منطق داستان متفاوت از علیت در علم است. در علم، ارزیابی باید بدون جانبداری و مبتنی بر تکرارپذیری باشد، در‌حالی‌که در داستان، جانبداری عاطفی خواننده از روند روایت جدا نیست و گاه مشکلات نه از راه استدلال بلکه به‌صورت شهودی و ناگهانی حل می‌شوند.
ادبیات؛ بستری برای پرورش تفکر علمی
به گفته این استادیار دانشکده هنر، ادبیات در ذات خود ظرفیت رشد اجتماعی انسان را دارد.
وی تأکید کرد: مطالعه کتاب‌های داستانی باید بخشی از برنامه‌ی آموزشی کودکان در طول سال تحصیلی باشد. البته اثربخشی مطالعه وابسته به روش و فرآیند درست آن است. انتخاب کتاب بر اساس گروه سنی و با مشورت مروجان آگاه می‌تواند به یادگیری عمیق‌تر کمک کند. برنامه‌هایی مانند بلندخوانی جمعی و حضور تسهیل‌گر نیز در درک بهتر متن توسط کودکان نقش به‌سزایی دارند.
آسیب‌ها نه از ادبیات، بلکه از بی‌کیفیتی آثار
خسروی تصریح کرد: اگر آسیبی در این زمینه وجود دارد، از خود ادبیات داستانی نیست، بلکه از اشباع بازار کتاب از آثار بی‌کیفیت و فاقد شاخص‌های ادبی ناشی می‌شود. کتاب‌هایی با منطق روایی درهم یا جهان‌های تخیلی اغراق‌آمیز می‌توانند ارتباط کودک با واقعیت را تضعیف کنند. او بر لزوم انتخاب آگاهانه کتاب‌ها برای کاهش این آسیب‌ها تأکید کرد.
نیاز به کتابخانه‌های پویا و کتابداران خلاق
وی تصریح کرد: کاهش چشمگیر سرانه مطالعه، زنگ خطری برای جامعه است و تربیت نسلی با مهارت‌های خواندن و نوشتن بالا، مسئولیت مشترک همه نهادهای آموزشی و فرهنگی است. برای تحقق این هدف، باید کتابخانه‌هایی با منابع باکیفیت و کتابدارانی آگاه و خلاق ایجاد شود؛ افرادی که بتوانند با تشکیل حلقه‌های مطالعاتی و برنامه‌های خلاقانه، مواجهه کودکان با ادبیات را تسهیل کنند و از گنجینه ادبیات به‌عنوان نگهبان دروازه دانش بهره ببرند.
افتتاح کتابخانه کودک و نوجوان دانشگاه دامغان
خسروی در ادامه از اقدام دانشگاه دامغان در این زمینه خبر داد و گفت: این دانشگاه به‌عنوان ششمین مرکز آموزش عالی در ایران، در کنار دانشگاه شهید بهشتی تهران، دانشگاه صنعتی اصفهان، دانشگاه شیراز، دانشگاه فردوسی مشهد و دانشگاه علامه طباطبایی، بخش کتابخانه کودک و نوجوان را زیرمجموعه کتابخانه مرکزی با بیش از هزار و سیصد عنوان کتاب شاخص ادبیات داستانی و غیر داستانی افتتاح کرده است.
وی خاطرنشان کرد: در گام بعدی، طرح بلندخوانی گروهی برای مشارکت فعال کودکان و نوجوانان در فضای کتابخانه اجرا خواهد شد.
خسروی در پایان سخنان خود تأکید کرد: ادبیات نگهبان دانش بشری است.
